Verschenen in Vierde Bulletin Tweede Wereldoorlog, onder redactie van Perry Pierik en Martin Ros
Uitgeverij Aspekt

Halte Groot-Brittannië
Kindertransporten naar de vrijheid

door Jet van Swieten

Het nazi-regime bepaalde het levenslot van Gideon Behrendt meer dan hij zelf voor mogelijk had gehouden. Zijn joodse achtergrond, het feit dat hij op jonge leeftijd zijn moeder had verloren, en zijn plaats in het eerste kindertransport waarmee joodse kinderen naar Groot-Brittannië werden gebracht, maakte dat zijn toekomst in Palestina kwam te liggen. Hij beschreef de loop van zijn lot in het boekje Mit dem Kindertransport in die Freiheit, Vom jüdischen Flüchtling zum Corporal O’Brian, dat in september 2001 uitkwam in de serie Lebensbilder Jüdische Erinneringen und Zeugnisse Herausgegeben von Wolfgang Benz bij Fischer Taschenbuch Verlag. Dit lot staat model voor een groot deel van de Duitse vluchtelingenkinderen die in Groot-Brittannië voet aan de grond zetten.

Kindertransporten

Ongeveer tienduizend joodse kinderen zijn vanaf december 1938 vanuit Duitsland, Oostenrijk, Polen en Tsjechoslowakije naar Engeland overgebracht. Het waren vooral joodse weeskinderen of halfweeskinderen, die onder bedreigende omstandigheden waren terechtgekomen in joodse kindertehuizen. Vooral na de jodenpogroms die in de nacht van 9 op 10 november 1938 – de Kristallnacht – door Duitsland raasden, werden veel joodse kinderen op de transportlijst gezet, die werd samengesteld door de Reichsvertretung der Juden en de Wiener Israelitischen Kultusgemeinde. Aan het eerste transport ging intensief overleg vooraf, waarvoor Britse hulporganisaties het initiatief namen. De organisaties overtuigden de Britse premier Chamberlain van de noodzaak van de transporten. In Groot-Brittannië werd het Committee for the Care of Children from Germany opgericht, dat later werd omgedoopt in Refugee Children’s Movement. Dit comité zorgde voor een onderkomen voor de kinderen.

Dat Groot-Brittannië bereid was een groot aantal jonge joodse vluchtelingen in het land op te nemen, was een politieke daad die het imago van het land moest verbeteren. Groot-Brittannië had vanaf de jaren twintig het mandaat over Palestina, met het oorspronkelijke doel het land op te splitsen twee zelfstandige staten; een joodse staat en een Arabische staat. De joodse en Arabische organisaties konden nooit tot overeenstemming komen. Door de jodenvervolging die met het aantreden van Hitler door Europa trok, zwelde de stroom joodse vluchtelingen naar Palestina aan. Vanaf 1939 stelde Groot-Brittannië voor het aantal joodse immigranten drastisch in te perken en Palestina binnen tien jaar de status van een Arabisch-joodse staat te geven, waarin een joodse minderheid leefde. De stroom vluchtelingen naar Palestina werd tegengehouden. De Britse luchtmacht en marine richtten na de oorlog zelfs blokkades op om zionisten tegen te houden. Die houding was het land op veel kritiek komen te staan. Het toelaten van deze kinderen moest worden gezien als een handreiking.

De kinderen kwamen terecht in pleeggezinnen of, als ze ouder waren, in hostels. Veel van deze kinderen beschouwden het Britse eiland als een tussenstation naar Palestina. Dat gold vooral voor de oudere kinderen, die tot 1940 een redelijk zelfstandig bestaan konden leiden. Daarna werden de Duitse vluchtelingen van zestien jaar en ouder gezien als ‘vijandelijke buitenlander’ en werden zij geïnterneerd op het eiland Man om verscheept te worden naar Canada of Australië. Gideon Behrendt kon dit lot ontlopen omdat Groot-Brittannië bijtijds inzag dat dit niet de juiste oplossing was. Het overgrote deel van de joodse vluchtelingen trad toe in het Britse leger. Andere kinderen, vooral de jongere, zijn opgegroeid in de Engelse traditie en geheel opgenomen in de gemeenschap.

Een Heim

Gideons leven was een grote zoektocht naar een Heim. Zijn persoonlijk verhaal begint bij zijn geboorte in 1924. Dat was het jaar waarin in Duitsland de inflatie torenhoog was en iedere rechtgeaarde Duitser een flinke koffer nodig had om zijn geld in mee te dragen. Hij kwam in Berlijn ter wereld als ‘der Sohn der stolzen Eltern Bernard und Ella Behrendt, geborene Birnbaum, mosaischer Religion’. De ziekte en de vroegtijdige dood van zijn moeder, die leed aan tuberculose, markeerden het begin van een eindeloze reeks verblijven in kindertehuizen en verhuizingen, samen met zijn vader en zijn broer en later ook met de vriendin van zijn vader en zijn halfbroer. Gideons vader had zo hier en daar bij vrouwen wat gebroed achtergelaten; een van zijn halfbroers woonde in Palestina.

Langzamerhand ondervond Gideon hoe de verdraagzaamheid ten opzichte van de joden verminderde. Eerst verschenen de vlaggen in de straten, de bruinhemden die van iedereen de nazi-groet verlangden. Gideon voelde de opwinding die uitging van de voortdurende marsen van de bruinhemden door straat, maar ook voelde hij de dreiging die ervan uit ging. Het werd hem voor het eerst duidelijk dat er iets niet in orde was, toen zijn broer hem in het weeshuis aanraadde onder de douche zijn besneden lid niet meer te tonen en zo zijn joods-zijn te verbergen. Het duurde niet lang meer of de jongen voelde zich buitengesloten. Dit gevoel verergerde toen hij in de zomer van 1938 opnieuw naar een kindertehuis moest, nadat zijn vader door de Gestapo werd opgepakt en overgebracht naar Buchenwald. Zijn broer woonde op dat moment al zelfstandig. In november van dat jaar brak in de Kristallnacht Gideons glazen huis aan diggelen. Hij was veertien jaar.

Engeland

Onder grote belangstelling van de pers ging het eerste kindertransport op weg naar Engeland. Gideon beschrijft de treinreis naar Hoek van Holland en de bootreis naar de overkant van de Noordzee. Hij belandde in een hostel en bemerkte, dat hij er alleen voor stond, ondanks de vrienden die hij er maakte. Hij voelde dankbaarheid voor het feit dat hij het had gered, maar tegelijkertijd was hij ontredderd en onzeker. Wat was er met zijn vader gebeurd, waar zat zijn broer? Het waren vragen die hem doorlopend bezighielden. Sporadisch ontving hij een brief van familie, van zijn broer, die hem vertelde dat zijn vader uit Buchenwald terug was gekomen en de benen had genomen naar China. Van hem heeft Gideon nooit meer iets vernomen. De dood van zijn oma trof hem, maar het meest trof hem het lot van zijn broer, die in een concentratiekamp terecht kwam. Dan was er nog zijn halfzus Gina, die in een pleeggezin in Engeland werd opgenomen. Zij was geestelijk zo door de war, dat zij Gideon niet herkende en vertrouwde. Gideon heeft haar na een bezoek nooit meer teruggezien.

Britse leger

De drang in hem, iets te doen aan die oorlog, werd Gideon te groot. Hij meldde zich aan bij het leger omdat hij zich de wijze woorden van zijn oma herinnerde: ‘Unsere Erlösung kann nur von draußen kommen, nur ein Krieg kann uns von diesen Nazi-teufeln retten!’

Eenvoudig was het niet om in het leger te komen. De Duitse vluchtelingen werden gescreend omdat ze aanvankelijk werden beschouwd als ‘freundlich-feindliche Ausländer’. Pas in 1943 werd het hen mogelijk zich bij regiment van hun keuze aan te sluiten. Gideon werd als parachutist getraind en kwam terecht in een peloton van Duitse en Oostenrijkse vluchtelingen. Voordat hij en zijn lotgenoten mee konden vechten aan het front, kregen zij een Britse naam, omdat de soldaten door hun eigen naam direct als Duitser herkend zouden worden en daarmee niet aleen zichzelf, maar ook hun familie in gevaar zouden brengen. Gideon Behrendt werd Gene O’Brian.

In mei 1944 werden alle verloven ingetrokken omdat D-day voor de deur stond. Churchill sprak de soldaten moed in: ‘Ihr braucht die Geschichtsbücher nicht zu lesen, denn ihr seid im Begriff, selbst Geschichte zu machen!’

Gideon ging na zijn landing op Normandië met de geallieerde troepen mee naar België. Hij registreerde er dat de Duitse troepen zich veel sneller terugtrokken dan de geallieerden konden oprukken. Het was onder meer zijn taak Duitse krijgsgevangenen te verhoren. In die periode zag hij hoe de plaatselijke bevolking collaborateurs behandelde, hoe vrouwen werden kaalgeschoren op de marktpleinen. Hij vergeleek deze behandeling met datgene wat de joden in Duitsland aan het begin van de nazi-tijd hadden meegemaakt. Hij had op dat moment geen idee van het lot van de joden. Had hij dat wel geweten, dan had hij zich ongetwijfeld minder hoffelijk gedragen tegen de Duitse krijgsgevangenen, zo gaf hij toe.

Palestina

Gideon bleef na de oorlog deel uitmaken van het bezettingsleger in Duitsland. Hij moest nog een aantal jaren zijn diensttijd uitzitten. Het waren jaren waarin hij steeds opnieuw werd geconfronteerd met zijn joods-zijn. Nog altijd konden mensen zich kwetsend uitlaten over joden. Het maakte, dat Gideon zich nergens meer thuis voelde. In Duitsland was geen familie meer. Zijn broer, die hij na een zoektocht had gevonden, zocht zich klandestien een weg naar Palestina, en in Groot-Brittannië had Gideon helemaal niets te zoeken. Steeds meer sprak hij de hoop uit snel zijn broer te kunnen volgen naar het beloofde land.

De weg naar Palestina lag nog altijd niet open. Joden waagden de sprong met vervalste documenten. Gideons broer had zich aangesloten bij een groep. Gideon voelde de saamhorigheid binnen de groep. ‘Hier war ich kein Außenseiter mehr. Jeder dieser Gruppe war heimatlos wie ich, steuerte auf eines neues Leben zu, jeder wollte wieder Wurzeln schlagen, ein Heim aufbauwen, einen Platz an der Sonne für sie finden.’

De tocht naar Palestina verliep veelal niet vlekkeloos. Veel joden werden door Britse militairen aan de grens tegengehouden. Schepen vol vluchtelingen werden geënterd, de opvarenden geïnterneerd. Ook Gideons broer verdween naar een gevangenenkamp op Cyprus. Joden in Engeland kregen de wind van voren, omdat zij medeverantwoordelijk werden gesteld voor het feit dat zionisten vochten in Palestina tegen Britse militairen.

Uiteindelijk waagde ook Gideon de sprong naar het beloofde land. Hoewel hij zich niet kon vinden in het politieke geharrewar van joden onder elkaar, die regelmatig spraken over de vorming van de toekomstige staat Israël, sloot hij zich aan bij het ondergrondse leger in Palestina. In zijn boek legt Gideon uit, dat hij wil vechten voor een Heim, want zijn thuis lag in Palestina. Uit zijn slotwoorden spreekt dankbaarheid voor het feit dat hij het heeft gered, ondanks alles, ondanks het geduld dat hij moest opbrengen om te komen waar hij wilde.

Indruk

Mit dem Kindertransport in die Freiheit is niet geschreven uit zelfmedelijden. Pas vele jaren na de oorlog kwam Gideon Behrendt terug in Berlijn. Veel gebeurtenissen uit zijn kindertijd was hij vergeten. Het bezoek aan Berlijn bracht veel bij hem boven. Onder de indruk van het verblijf in zijn geboortestad, die in staat was gebleken een groot deel van zijn kindertijd volledig op te slokken, en het besef van zijn geluk, deden hem besluiten dit boek te schrijven. Zijn verhaal is het verhaal van bijna alle joodse kinderen, die het transport naar Groot-Brittannië hebben meegemaakt, zo meldt hij in het voorwoord. Met name het loyaliteitsconflict waarmee hij werd geconfronteerd, is iets waarmee veel van zijn lotgenoten te maken hadden. Hoe moet het zijn, te vechten bij het leger van de natie die je heeft gered van de ondergang, terwijl hij later moet concluderen dat de enige mogelijkheid om een Heim te vinden, is, vechten tegen het leger van de redder. Het is een vraag die hem lang is blijven kwellen.

Anderzijds blijft de inhoud van het boek dicht bij de persoon van de schrijver. Zijn verhaal is doorspekt van het verlangen naar die veilige thuisbasis. Regelmatig spreekt er de bitterheid uit, die hij voelde wanneer hij niet als mens, maar als jood werd bejegend. Steeds opnieuw kwam hij onbegrip tegen en verbaal geweld. Dit alles maakt, dat het boek geschreven is vanuit een zijn zeer persoonlijke optiek, zonder politieke visie.

Gideons verhaal stopt waar hij vanaf het schip dat hem naar Palestina brengt, de kust nadert. In een kort epiloog beschrijft hij hoe het hem in Palestina en Israël is vergaan. Hij is een gelukkig mens. Over de gevechten die hij in dienst bij het ondergrondse leger is het enige wat hij schrijft: ‘Bis zum Tage der Gründung des Staates Israel hatten wir den verschiedenen arabischen Verbänden bereits einige Schalchten geliefert, auch mit Opfern bezahlt.’ Gideons queeste naar een Heim heeft hem iets opgeleverd.

Gideon Behrendt
Mit dem Kindertransport in die Freiheit
Vom jüdischen Flüchtling zum Corporal O’Brian
Fischer Taschenbuch Verlag GmbH, Frankfurt am Main, 2001